Motorlu Araç Üreticileri Derneği (OSD) Başkanı Hakan Tiftik’e göre Türkiye otomotiv pazarı bugün, temel olarak ağır finansman kısıtları tarafından tetiklenen yapısal bir kırılma eşiğinde. BloombergHT başta olmak üzere önde gelen finans haber mecralarına yansıyan değerlendirmelerinde Tiftik, mevcut araç satışlarını tıkayan en büyük dar boğazın, tüketicinin mobilite arzusundan ziyade taşıt kredilerini düzenleyen eskimiş mevzuat çerçevesi olduğunu vurguladı. Sorunun merkezinde, yıllar önce belirlenmiş ve Türk lirasındaki hızlı enflasyon ile kur dalgalanmalarına, arka arkaya gelen ekonomik döngüler boyunca ayak uyduramamış yasal fiyat dilimleri yer alıyor. Bu limitler, kanunen izin verilen azami kredi/taşıt değeri oranını fiilen belirliyor; ancak yürürlüğe girdiklerinden bu yana ekonominin tüm tüketici kalemlerinde varlık değerleme dinamiklerini kökten değiştiren on yıllara yayılan oynaklığa rağmen büyük ölçüde donmuş durumda. Sonuç olarak sıfır araç fiyatları bilançolarda hızla tırmanırken, izin verilen kredi tutarları gerçekliğin çok gerisinde kalıyor; ortaya çıkan finansman açığı ise, mevcut kurallar altında bankalar şişen varlık değerleri üzerinden yasal olarak kredi onaylayamadığı için, birçok sıfır kilometre aracı ortalama alıcı açısından pratikte kredilendirilemez hale getiriyor.

Bu kredi musluklarının kısılması ve finans kuruluşlarının son aylarda sistemik riske karşı korunmak için talep ettiği faizlerin yükselmesi, piyasayı tercih değil zorunluluk kaynaklı biçimde yeniden nakit işlemlere doğru itiyor. Değerleme tavanları nedeniyle kullanılabilir kredi hatlarına erişemeyen tüketiciler, bayilerde alımı tamamlamak için kişisel birikimlerine ya da likit varlıklarına yaslanmak zorunda kalıyor; gözlemciler de bu stres döneminde yeni otomobil satışlarının neredeyse tamamının finansman devreye girmeden, doğrudan nakitle yapıldığına dikkat çekiyor. Bu dönüşüm, belirli açılardan üreticilere ve bayilere likidite sağlasa da, toplam ulusal işlem hacmini sert biçimde baskılıyor; çünkü yalnızca nakit birikime dayalı alım gücü, modernleşen ekonomilerde daha önce görülen kitlesel pazar büyümesini destekleyen erişilebilir kredi kaldıraç gücüyle kıyaslanamaz. Tiftik, bu düzenleyici engeller güncel fiyat dilimleriyle giderilmedikçe ve tüketici kredisi alanında dayatılan faiz kısıtlarında anlamlı bir gevşeme sağlanmadıkça, temel talep ne kadar güçlü olursa olsun ve büyük şehirlerde yaşayan tüm demografik grupların daha iyi ulaşıma dair gerçek isteği ne kadar yüksek olursa olsun, pazarın yapay biçimde dar kalacağını vurguladı. Dernek, bu aşamada satış hacmini üretim maliyetlerinden çok finansal koşulların belirlediğini, kredi kanallarını açmanın ise mevcut ekonomik yasalar ve bankacılık düzeni içinde özel şirketlerden yeni sermaye enjeksiyonu ya da üretim kapasitesi genişlemesi beklemeden otomotivde büyümeyi tetiklemenin en kritik ve en hızlı kullanılabilir kaldıraç olduğunu açıkça ifade ediyor.

Bu iç finansman sürtünmelerini ağırlaştıran bir diğer unsur da, daha önceki yıllara kıyasla yerel tüketici hissiyatını daha erken etkileyen küresel makroekonomik karşı rüzgârlar. Geçtiğimiz on yılda ticaret ortaklarında gözlenen tarihsel döngüsel yavaşlamalarla kıyaslandığında, benzer enflasyon patikalarında ilerleyen ve jeopolitik çatışma bölgelerinden kaynaklanan dış enerji fiyat şoklarıyla karşı karşıya kalan ekonomilerde belirsizlik daha görünür hale geldi; Hürmüz Boğazı gibi stratejik boğazlara dair istikrarsızlık bunların başında geliyor. Söz konusu coğrafya, ham petrol fiyatlarını küresel ölçekte yukarı çekerek iç tedarik zincirleri üzerinde kalıcı bir enflasyonist baskı oluşturdu; ithalata bağımlı Türkiye ekonomisinde lojistik maliyetleri belirgin biçimde artarken, yerel bankalar da geçen yıl uluslararası merkez bankacılığı bölgelerinde uygulanan hızlı faiz artırımlarına, çatışma kaynaklı enerji güvenliği kaygılarının tırmanmasıyla birlikte, daha yüksek finansman bedelleri talep ederek hızla tepki verdi. Bu dış şok, üreticiler için daha pahalı operasyonel giderlere ve içeride yükselen borçlanma oranlarına doğrudan yansıyor; ortaya çıkan ikili yük, ilk çeyrekten yaz başına uzanan işlem pencerelerinde tüketici güvenini belirgin biçimde aşağı çekiyor. Alıcılar, Euro Bölgesi’nde Türkiye’nin yakın ticaret ekosistemini izleyen bağımsız analistlerin yıl sonu projeksiyonlarında olası fiyat ayarlamaları ya da ekonomik istikrar işaretlerini bekleyerek büyük harcamaları erteliyor. Bu soğuma, satış performans göstergelerine de net biçimde yansıdı: İlkbahar sonuna kadar olan takvim yılının ilk beş ayında, hafif ticari araçlar dâhil toplam otomotiv satışları geçen yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 7,4 daralarak yaklaşık 453 bin adet seviyesinde gerçekleşti; bu rakamlar, ulusal tescil verilerini izleyen sektör kuruluşları ile araç ithalatı ve yurtiçi üretim çıktı istatistiklerini tutan merkezi kamu birimlerinin periyodik olarak yayımladığı kayıtlarla uyumlu. Uzun tatil dönemleri, koşullardan bağımsız olarak her yıl görülen mevsimsel düşüşlere doğal katkı sunsa da, analistler bugünkü durgunluğun önemli bir kısmını basit döngüsel yavaşlamalara değil, artan genel belirsizliğe ve hanehalkının acil mobilite ihtiyacı olsa bile büyük tutarlı araç alımına girmesini engelleyen daha sıkı kredi erişimine bağlıyor.

Toplam işlem hacmindeki bu geniş çaplı daralmaya karşın, bir segment genel eğilime meydan okurcasına dikkat çekici bir dayanıklılıkla büyümeyi sürdürüyor: Türkiye filosunda onlarca yıl baskın olan içten yanmalı teknolojilerden, hızla tam elektrikli ya da hibrit seçeneklere yönelen elektrifikasyon. Çevreci mobilite çözümlerini tercih eden modern ailelerde elektrifikasyon ve düşük emisyonlu ulaşıma geçiş, genel ekonomik küçülmeye rağmen güçlü görünüyor. Bunda, çevre dostu teknolojiyi öne çıkaran vergi teşvikleri ile menzil endişesini son iki yılda belirgin biçimde azaltan şarj altyapısı ağının; büyük metropolleri ve otoyol koridorlarını birbirine bağlayacak şekilde hızla genişlemesinin birleşik etkisi var. Ülke genelinde sürekli yeni tesisler devreye girdikçe, yaygın EV benimsenmesinin önündeki engeller azalıyor; orta sınıf tüketici, yüksek ilk satın alma bedeline rağmen daha düşük işletme maliyetlerini giderek daha fazla öne koyuyor. Tiftik, segmentin yerel sahiplik kalıplarındaki hızlı yükselişine dair çarpıcı veriler paylaşarak, genel daralma ortamında dahi tüketici güveninin güçlü kaldığını söyledi: Ocak–Mayıs döneminde elektrikli araç satışları yüzde 10,5 artarak yaklaşık 66 bin adede ulaştı; hibrit modeller ise yeni otomobil tescillerinin yaklaşık yüzde 33,4’ünü oluşturuyor. Bu tablo, tam batarya maliyeti primini haklı göstermek istemeyen ya da altyapının olgunlaşma evresinde geçiş çözümü arayan alıcılar için hibritlerin ne denli popüler bir seçenek haline geldiğini gösteriyor. Tam elektriklilerle birlikte ele alındığında, bu yeşil teknolojiler Türkiye’de bugün satışların yaklaşık yarısına karşılık geliyor; bu da, devlet destekleriyle sıfır emisyonlu dönüşüm hızlandıkça, alıcıların standart finansman kısıtlarına daha az bağımlı hale geldiğini ve yerli pazarda geleneksel fosil yakıtlı aktarma organlarının geçmişteki benimsenme hızlarının ötesinde bir ivmenin oluştuğunu düşündürüyor. Satın alma kararlarında çevresel etki ve uzun vadeli işletme verimliliği hesapları daha fazla ağırlık kazanıyor; önceki yıllarda yalnızca etiket fiyatına bakılan yaklaşımın yerine, bakım giderleri, enerji tüketimi ve EV sahiplerine şu an tanınan vergi avantajları gibi toplam sahip olma maliyetini içeren değerlendirmeler geçiyor.

Anlık işlem dinamiklerinin ötesine bakıldığında ise, araç parkının genel kalitesi, güvenlik standartları, çevresel etki açısından mevzuata uyum ve bölgenin uzun vadeli sanayi potansiyeline dair daha büyük bir resim ortaya çıkıyor; karar vericilerin önümüzdeki on yılda ulusal filoyu anlamlı biçimde modernize etmek için acilen odaklanması gereken başlıklar bunlar. Mevcut yaşlanma istatistikleri; trafik kazası sıklığı, izin verilen sınırları aşan emisyon kotaları ve yakıt verimliliğinin en güncel uluslararası üretim kıyaslarıyla arasındaki fark gibi ciddi riskler barındırıyor. Veriler, toplam binek otomobil parkının yaklaşık yüzde 40’ının 16 yaş ve üzeri modellerden oluştuğunu gösteriyor; bu da yapısal dayanım, çarpışma güvenliği, eski hava yastığı teknolojileri ve modern yoğun trafikte hayati önem taşıyan çarpışma önleme/otomatik acil fren gibi sistemlerin yetersizliği kaynaklı tehlikeleri büyütüyor. Büyük şehirlerde trafik yoğunluğu, son dönemdeki yavaşlamalara rağmen uzun vadeli büyüme dönemlerinde sürekli artarak tıkanıklık sorunlarını derinleştiriyor; bu da, bağımsız araştırma kuruluşlarının her yıl izlediği çevresel sağlık göstergeleri ve yaşanabilirlik endekslerinde kentlerin performansını etkiliyor. Türkiye’nin de kademeli olarak benimsediği çerçeveler kapsamında güvenlik standartlarını yükseltmek, daha sık muayene gibi kademeli düzenleme güncellemeleriyle eski araçların Euro emisyon normlarına uyumunu sağlamak, kıta genelinde uygulanan standartlara yaklaşmak ve hem yerli üreticiler hem ithal markalar için adil rekabet zemini oluşturmak gerekiyor. Yol güvenliği ve çevresel etki değerlendirmeleri, kamu otoritelerinin belirlediği akredite test merkezlerinde düzenli olarak yapılırken, filo yaş dağılımı ve hurdaya ayrılma takvimleri izleniyor; yüksek riskli eski araçların, modern ve sertifikalı güvenli seçeneklerle değişimini teşvik eden gönüllü hurda programları da gündeme geliyor. Mevcut kredi kısıtları kalktığında ve daha elverişli finansman koşulları oluştuğunda, milyonlarca yurttaşın bu ekosisteme daha geniş katılımla dahil olması mümkün olacak; bugün yollara hâkim olan yaşlı filoların yarattığı orantısız can kayıpları azaltılabilecek. Ülkenin farklı bölgelerinde ekonomik faaliyete göre değişen ulaşım ihtiyacı, kişisel araç sahipliğine bağımlılığı artırıyor; nüfus artışına kıyasla yetersiz kalan toplu taşıma kapasitesi, çevresel kaygılara rağmen bireysel otomobil kullanımını yukarı itiyor. Oysa karbon ayak izi ve emisyonlar, iklim değişikliği eğilimlerine ciddi katkı sunuyor; kış aylarında araç yoğunluğu ve sanayi kaynaklı partikül salımı birleşince büyük şehirlerde hava kirliliği zirve yapıyor ve özellikle düşük gelirli mahallelerde, yeni ve daha güvenli araçlara erişim zayıf olduğu için kırılgan gruplar daha ağır etkileniyor. 2026 mali yılında beklenen ekonomik istikrarın tüketici güvenini kademeli güçlendirmesiyle, daha geniş pazar katılımı ve otomotiv büyüme ivmesinin yeniden yakalanması olası görünüyor.

Son tahlilde, güncelliğini yitirmiş kredi limitleri, yükselen finansman maliyetleri ve jeopolitik kaynaklı enflasyonun kesişimi; ulusal finansal dengeyi yeniden tesis etmek, üretim tabanındaki talebi istikrara kavuşturmak ve sürdürülebilir toparlanma patikaları oluşturmak için çok paydaşlı, eşgüdümlü bir müdahale gerektiren karmaşık bir meydan okuma yaratıyor. Düzenleyici ayarlamalarla engellerin azaltılması, sermaye oluşumunun önünü açarak ekonomik faaliyeti destekleyebilir; daha iyi tüketici koruma mekanizmaları, daha elverişli faizler ve erişilebilirlik sunan bölgesel rakipler karşısında uluslararası rekabetçiliğin korunmasına da katkı verir. Aynı anda hem karbon ayak izini düşürmek hem kamusal güvenliği artırmak mümkün; otoyollarda ve kent içi yollarda her yıl yaşanan can kayıplarını azaltmak için politika uyumuna acil ihtiyaç var. Hedef, her iki yeni araç alımından birinin elektrifikasyonla gelmesi, içten yanmalı araçların yerini kademeli olarak temiz teknolojilerin alması ve filo yenilenmesinin tüm gelir gruplarında talebi büyütmesi olmalı. Ancak bugün tüketiciler; ithalat maliyetlerini, parça fiyatlarını ve tedarik zinciri lojistiğini etkileyen küresel ticaret dinamikleri altında, yüksek oynaklık ve belirsizlikle şekillenen bir ekonomik manzarada nihai perakende fiyatlarla karşı karşıya. Bu ortam, haneler için dikkatli planlama, bütçeleme ve finansal okuryazarlığı daha da kritik kılıyor; artan yaşam maliyetleri, yaşam kalitesini belirgin biçimde baskılarken, güvenli ve güvenilir kişisel ulaşım dâhil temel mal ve hizmetlere erişimin korunması gerekiyor. Döviz değer kaybı ve resmi hedefleri aşan enflasyonun kalıcılaştığı koşullarda satın alma gücünü onaracak politika adımları önem kazanıyor; çünkü üretkenliği, işe katılımı, eğitime ve uzakta konumlanan sağlık hizmetlerine erişimi mümkün kılan günlük hareketlilik, hem kentte hem kırsalda modern ulaşım altyapısı ve etkin toplu taşıma ile tamamlanan özel araç sahipliğiyle sağlanıyor. Sürdürülebilir ulaşım çözümlerinin benimsenmesi, ekonomik büyümenin çevresel zorunluluklarla dengelenerek sürdürülmesine yardımcı olabilir. İyimser projeksiyonlarda yıllık 1,4 milyon adetlik satış hacmine dönüş; sektör güvenini tazeler, yeni yatırım sermayesini çeker, üretim genişlemesini ve elektrifikasyon, otonom sürüş, yapay zekâ entegrasyonu gibi alanlarda ürün inovasyonu ve Ar-Ge girişimlerini teşvik eder. Türkiye’yi bölgesel bir mobilite çözümleri üssü olarak konumlandırmak, komşu pazarlara ihracatı artırmak ve ekonomik bağları güçlendirmek de bu çerçevenin parçası. Bütün bunlar, kamu, sanayi, düzenleyici otoriteler ve tüketicilerin ortak hedefler etrafında işbirliğiyle; dış şoklara ve finansal piyasa dalgalanmalarına karşı direnç oluşturarak, ulaşım altyapısını iyileştiren, seyahat sürelerini kısaltan, emisyonları azaltan ve güvenliği yükselterek insan hayatını koruyan bir geleceğe doğru istikrarlı ilerlemeyi mümkün kılabilir. Çevresel kaynakları gözeten, sorumlu tüketimi teşvik eden ve küresel iklim eylemi taahhütleriyle uyumlu bir dönüşüm; daha temiz hava, daha sessiz sokaklar ve daha güvenli yollarla gelecek kuşaklara kalıcı faydalar bırakmanın da anahtarıdır.

◆