Ortadoğu’da gerilimin düşebileceğine işaret eden sürpriz bir gelişmede, üst düzey İranlı yetkililer, mevcut çatışma halinin sona erdirilmesine yönelik resmî bir çerçeve konusunda ABD ile aktif temas yürütüldüğünü doğruladı. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekaî’nin yaptığı açıklama, Tahran’ın diplomatik duruşunda önemli bir değişime işaret ediyor; çözüm yolunun söylemden somut anlaşmaya doğru kaydığını düşündürüyor. Cumartesi günü devlet televizyonu IRIB’e konuşan Bekaî’ye göre iki ülke, çatışmaları sona erdirmeyi hedefleyen bir mutabakat muhtırasını nihai hale getirmek için çalışıyor. Bu açıklama, askeri baskının arttığı ve uzayan angajmanın insani maliyetlerinin hem bölgesel hem küresel aktörler açısından giderek daha zor taşınır hale geldiği kritik bir dönemeçte geldi.

Önerilen anlaşmanın ayrıntıları, barışa yapılandırılmış bir yaklaşımı ima ediyor; Bekaî, muhtıranın 14 ayrı maddeden oluşmasının hedeflendiğini belirtti. Bu ölçekte bir detay, geçici bir ateşkesten ziyade kapsamlı bir metne işaret ediyor; güvenlik düzenlemeleri, çekilme usulleri ya da yaptırımların hafifletilmesi gibi başlıkları kapsıyor olabilir, ancak nihai metin yayımlanana kadar çerçevenin tam içeriği gizli tutuluyor. Sürecin takvimi ise dikkat çekici biçimde iddialı görünüyor: İran liderliği, nihai anlaşmaya varmak için 30 ila 60 günlük bir pencere telaffuz ediyor. Uluslararası diplomasi açısından böylesine sıkışık bir takvim, muhtemelen sahadaki koşulların kötüleşmesi ya da durum geri dönülemez hale gelmeden acil istikrar gerektiren stratejik bir çıkar yakınsamasının etkisiyle, iki tarafta da yüksek bir siyasi aciliyet bulunduğunu gösteriyor. 14 maddenin varlığı, geniş iyi niyet beyanlarının ötesinde, her iki tarafın somut şikâyetlerinin tek tek ele alınmasını gerektiren, ince ayarlı bir müzakere sürecine işaret ediyor.

Bu ikili diyaloğa bölgesel bir karmaşıklık katmanı ekleyen gelişme ise, son dönemde üst düzey Pakistanlı yetkililerin başkente yönelmesi oldu. Pakistan Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Asım Munir ile İçişleri Bakanı Muhsin Nakvi’nin de yer aldığı bir heyetin ziyaretinin ardından İran Dışişleri Bakanlığı, süren müzakerelerin bağlamına dikkat çekti. İslamabad’dan üst düzey güvenlik isimlerinin varlığı, Pakistan’ın kritik bir arabulucu ya da en azından çatışmayı çevreleyen daha geniş güvenlik mimarisinde kilit bir paydaş olarak hareket ettiğini düşündürüyor. Tahran, Washington ve İslamabad arasındaki bu çıkar üçgeni, herhangi bir barış anlaşmasının yalnızca ikili bir pazarlık olmaktan çıkıp daha geniş bir bölgesel güvenlik mutabakatının içinde yol alması gerektiğini gösteriyor. İçişleri bakanlığının askerî liderlikle birlikte sürece dâhil olması, barış şartlarına iç güvenlik boyutlarının da eklendiğine; iç istikrar ile dış ateşkes yükümlülükleri arasında bağ kurulabileceğine işaret ediyor.

Bekaî, çatışmayı “dayatılmış bir savaş” olarak nitelendirdi; bu ifade, İran’daki belirli iç politika ve dış politika anlatılarıyla güçlü biçimde örtüşüyor. Çatışmanın bu şekilde tanımlanması, düşmanlıkların sona erdirilmesini yalnızca bir müzakere sonucu değil, haksız bir durumun düzeltilmesi olarak çerçeveliyor. Bu retorik, muhtemelen içeride kamu beklentilerini yönetmeyi amaçlarken Washington’a da nihai anlaşmanın, Tahran’ın savaşın başlangıcı olarak gördüğü kök nedenlere temas etmesi gerektiği mesajını veriyor. Bu anlatının sonlandırılmasına odaklanılması, diplomatik ekibin geçici bir ateşkesten ziyade kesin bir çözüme öncelik verdiğini; tırmanmayı besleyen koşulları ortadan kaldırmayı hedeflediğini düşündürüyor. Dışişleri’nin kullandığı dil, İran hükümetinin mevcut çatışma halini sürdürülemez gördüğünü ve savaşın mekanizmalarını dağıtmak için Amerikan angajmanını zorunlu bir ortak olarak değerlendirdiğini ima ediyor.

Önümüzdeki 30 ila 60 gün, uluslararası toplum tarafından yoğun bir dikkatle izlenecek. 14 maddenin nihai bir mutabakat muhtırasına başarıyla geçirilmesi, tarihsel olarak kuşku ve düşmanlıkla şekillenmiş ABD-İran ilişkilerinde büyük bir dönüm noktası anlamına gelebilir. Ne var ki, bir mutabakat muhtırası ile tamamen onaylanmış bir anlaşma arasındaki mesafe, hem Washington’da hem Tahran’da ciddi iç siyasi engeller barındırır. Pakistan’dan askerî ve içişleri düzeyinde isimlerin devrede olması, güvenlik garantilerinin nihai metnin parçası olabileceğini düşündürerek tabloyu daha da karmaşıklaştırıyor. Anlaşmanın kalıcı olabilmesi için, çatışmaların sona ermesinin güç boşluğu yaratıp gerilimi yeniden alevlendirmemesini sağlayacak şekilde, üç ülkedeki sert güvenlik çevrelerini de tatmin etmesi muhtemel görünüyor.

Sonuç olarak, mevcut işaretler bölgenin stratejik manzarasını yeniden tanımlayabilecek bir diplomatik hamleye işaret ediyor. Ayrıntılar gizli tutulsa da, çerçevenin neredeyse tamamlandığının doğrulanması bölgesel istikrar açısından bir odak noktası yaratıyor. Bu girişimin başarısı, müzakere ekiplerinin önerilen süre içinde 14 ihtilaf başlığını uzlaştırabilmesine bağlı olacak. Başarılı olunursa, “dayatılmış bir savaş” olarak nitelenen dönemin kapanması, bölgesel angajmanda yeni bir çağın başlangıcı olabilir. Takvimin sarkması ya da maddelerin aşılmaz çıkması halinde ise ivme dağılabilir ve çatışma uzayan bir oynaklık durumuna hapsolabilir. Önümüzdeki haftalar, bu diplomatik dönüşün kalıcı bir barışa mı yoksa parçalı müzakereler tarihinin bir başka bölümüne mi dönüşeceğini belirleyecek.

◆